Nagrody im. Stefana Banacha

Międzynarodowa Nagroda im. Stefana Banacha (Banach Prize) za najlepszą rozprawę doktorską w dziedzinie nauk matematycznych przyznawana jest corocznie od 2009 roku. Wartość tego wyróżnienia to 20 tysięcy zł. Obejmuje rozprawy doktorskie obronione w ciągu 3 lat poprzedzających przyznanie nagrody na uczelniach białoruskich, czeskich, estońskich, litewskich, łotewskich, polskich, słowackich, ukraińskich i węgierskich. Fundatorem nagrody jest firma Ericpol Telecom z Krakowa, a jury powoływane jest przez Zarząd Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Nagrody wręczane są podczas dorocznego Forum Matematyków Polskich, a laureaci zapraszani są do wygłoszenia odczytów plenarnych.

W dwóch pierwszych edycjach międzynarodowego konkursu zwyciężyli młodzi matematycy z Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwenci XIV LO:

• w 2009 - Tomasz Elsner - za pracę napisaną pod kierunkiem prof. Tadeusza Januszkiewicza n.t. "Teoria powierzchni minimalnych w przestrzeniach systolicznych" (promotor tej pracy w tym samym roku został wyróżniony nagrodą główną PTM im. Stefana Banacha za wybitne osiągnięcia badawcze w dziedzinie geometrycznej teorii grup),
• w 2010 - Jakub Gismatullin - za pracę napisaną pod kierunkiem prof. Ludomira Newelskiego n.t. "G-zwartosc i grupy" (promotor tej pracy w 2001 roku został laureatem nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, zwanej "Polskim Noblem").

Polskie Towarzystwo Matematyczne co roku przyznaje dwie nagrody związane z nazwiskiem Banacha. Nagroda międzynarodowa pod oficjalną nazwą The International Stefan Banach Prize for a Doctoral Dissertation in the Mathematical Sciences, przeznaczona jest dla młodych naukowców, a jej głównym celem jest wsparcie finansowe jednostek wybitnie uzdolnionych, propagowanie i popularyzacja matematyki oraz promocja dorobku polskiej myśli matematycznej i postaci Stefana Banacha w świecie. Ustanowienie nagrody w grudniu 2008 roku miało wesprzeć nauki matematyczne, których autorytet w ostatnich latach w Polsce podupada i marginalizuje się ich rolę w procesie kształcenia. Tu znajduje się oficjalna strona www nagrody.

Inna nagroda główna PTM im. Stefana Banacha jest przyznawana od 1946 roku. Jest to główna nagroda naukowa, którą honorowani są polscy matematycy o wybitnym dorobku (niestety jej wymiar finansowy jest znacznie skromniejszy niż w przypadku nagrody międzynarodowej). Jej pierwszym laureatem był Hugo Steinhaus (1946). Wśród zdobywców tego wyróżnienia byli i inni wrocławscy matematycy: Jan Mikusiński (1950), Stanisław Hartman (1953), Witold Wolibner (1955), Jan Mycielski (1965), Władysław Narkiewicz (1968), Roman Duda (1970), Leszek Pacholski (1974), Marek Bożejko (1984) i Ryszard Szwarc (1993), Tadeusz Januszkiewicz (2008), Tomasz Downarowicz (2009). Tu znajduje się oficjalna strona www nagrody.

W 1992 roku - w stulecie urodzin Banacha - ustanowiono także międzynarodowy medal im. Stefana Banacha za wybitne zasługi w dziedzinie nauk matematycznych przyznawany przez Polską Akademię Nauk naukowcom z całego świata. Z wrocławskich matematyków zostali nim uhonorowani: Czesław Ryll-Nardzewski (1992) i Kazimierz Urbanik (1996). Tu znajduje się oficjalna strona www nagrody.

Patron tych nagród - Stefan Banach - najwybitniejszy matematyk w historii Polski - był twórcą analizy funkcjonalnej - ważnego działu w nowoczesnych zastosowaniach matematyki. Był samoukiem i nigdy nie ukończył studiów, choć od dzieciństwa wykazywał nieprzeciętne zdolności matematyczne i lingwistyczne (w latach 1911–1913 zaliczył egzaminem częściowym dwa lata studiów na Wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Lwowskiej, ale dalsze studia przerwała I wojna światowa).

Jako genialny matematyk Banach został odkryty przypadkiem przez późniejszego wrocławskiego profesora matematyki Hugona Steinhausa, który wielokrotnie twierdził, że była to jego największa zasługa dla nauki. W 1916 Steinhaus, przechodząc Plantami w Krakowie, usłyszał dwóch młodych ludzi rozmawiających o całce Lebesgue'a. Jednym z nich był Banach. Spotkanie to zaowocowało wspólną publikacją i wieloletnią współpracą. W 1920 roku dzięki wstawiennictwu Steinhausa Banach otrzymał asystenturę w Katedrze Matematyki na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej i doktoryzował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Był twórcą Lwowskiej Szkoły Matematycznej i jednym z inicjatorów słynnych matematycznych posiedzeń w kawiarni "Szkockiej".

W latach II wojny światowej był prezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Podczas niemieckiej okupacji Lwowa (1941–1944) z powodu zamknięcia uczelni wyższych, pozbawiony możliwości pracy zawodowej, był karmicielem wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami profesora Rudolfa Weigla, dzięki czemu przeżył eksterminację polskiej inteligencji. Po wojnie wraz z innymi naukowcami zapewne przeniósłby się do Wrocławia, jednak plany te pokrzyżował rak płuc i przedwczesna śmierć. Banach został pochowany w grobowcu zaprzyjaźnionej rodziny Riedlów na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Do Wrocławia powróciła tylko jego żona Łucja (z synem Stefanem) - pochowana na cmentarzu przy ul. Bujwida.

Laureaci nagrody im. Banacha:

• 1946 - Hugo Dionizy Steinhaus (1887-1972) - twórca Lwowskiej i Wrocławskiej Szkoły Matematycznej i działu zastosowań matematyki. Urodzony w Jaśle, studiował we Lwowie i Getyndze (doktorat u Hilberta). Autor prac z analizy matematycznej, rachunku prawdopodobieństwa i statystyki oraz popularnonaukowego Kalejdoskopu matematycznego. Wybitny humanista, autor Słownika racjonalnego. Jeden z założycieli wydawanego do dziś we Wrocławiu czasopisma "Colloquium Mathematicum". Jego imieniem nazwano największe audytorium w Instytucie Matematycznym UWr (sala HS).
• 1950 - Jan Mikusiński (1913-1987) – przed wojną ukończył studia matematyczne w Poznaniu. W 1945 roku doktoryzował się na Uniwersytecie Jagiellońskim (u Tadeusza Ważewskiego), a rok później habilitował na UMCS w Lublinie. W latach 1948-1955 pracował we Wrocławiu (w tym właśnie czasie otrzymał nagrodę im. Banacha), potem krótko w Warszawie i od 1960 roku na stałe w Katowicach. Od 1971 roku był członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Rostocku (Niemcy).
• 1953 - Stanisław Hartman (1914-1992) - absolwent matematyki na Uniwersytecie Warszawskim i fizyki na Uniwersytecie Lwowskim (doktorat u Hugona Steinhausa). W czasie wojny był więziony na Pawiaku. Po wojnie był działaczem podziemnej "Solidarności" i współpracownikiem KOR. Był twórcą Wrocławskiej Szkoły Analizy Harmonicznej. Jego imieniem nazwano audytorium w Instytucie Matematycznym UWr (sala SH). Na budynku Instytutu wrocławski magistrat zawiesił tablicę pamiątkową poświęconą jego działalności społecznej.
• 1955 - Witold Wolibner (1902-1961) - ukończył gimnazjum filologiczne w Płocku i studia matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim (doktorat w 1930 roku). Od 1927 roku pracował na Politechnice Warszawskiej w nowopowstałym Instytucie Aerodynamicznym. W 1939 roku walczył w II Ochotniczym Batalionie Obrony Warszawy. Od 1947 roku pracował na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie od 1956 roku kierował Katedrą Mechaniki Teoretycznej. Zajmował się analizą, topologią, teorią wyznaczników, teorią funkcji analitycznych oraz mechaniką płynów.
• 1965 - Jan Mycielski (ur. 1932) – absolwent matematyki na Uniwersytecie Wrocławskim z 1956 roku (doktorat w 1957 roku u Stanisława Hartmana). Uzyskał ważne wyniki w zakresie grup topologicznych. Od 1969 pracował na Uniwersytecie Colorado w Boulder (USA), gdzie przybył na zaproszenie Stanisława Ulama, a od 1975 roku jest obywatelem USA. Zajmował się logiką, filozofią matematyki, teorią mnogości, teorią poznania oraz topologią rozmaitości. W 1990 roku został wyróżniony medalem Sierpińskiego. Obecnie jest na emeryturze.
• 1968 - Władysław Narkiewicz (ur. 1936) - absolwent matematyki na Uniwersytecie Wrocławskim (doktorat w 1961 roku u Stanisława Hartmana). Był dyrektorem Instytutu Matematycznego, dziekanem Wydziału Matematyki i Fizyki oraz prorektorem UWr do spraw naukowych. Zajmował się analityczną teorią liczb, algebrą i historią matematyki. Autor znanych podręczników z teorii liczb (wydawnictwa PWN, Springer), książki "Teoria Galois dla nauczycieli" (Wyd. UWr) i skryptu z algebry (wyd. IM UWr). Obecnie jest na emeryturze.
• 1970 - Roman Duda (ur. 1935) - absolwent matematyki na UWr (doktorat w 1961 roku u Bronisława Knastera). W stanie wojennym działał w komitecie zajmującym się udzielaniem pomocy internowanym i ich rodzinom oraz dokumentowaniem represji i procesów sądowych. Brał udział w obradach Okrągłego Stołu. Był senatorem I kadencji, wiceministrem edukacji narodowej w rządzie Bieleckiego oraz rektorem UWr. Zajmował się geometrią, topologią dydaktyką i historią matematyki. Jest autorem znanego podręcznika do topologii i opracowań historycznych o Lwowskiej i Wrocławskiej Szkole Matematycznej. Obecnie na emeryturze.  
• 1974 - Leszek Pacholski (ur. 1945) - absolwent matematyki na Uniwersytecie Wrocławskim (doktorat w 1970 u Czesława Rylla-Nardzewskiego), dyrektor Instytutu Informatyki oraz rektor UWr. Specjalizuje się w zastosowaniach logiki w informatyce (w szczególności zajmuje się teorią modeli, teorią unifikacji, logikami ze zliczaniem, więzami mnogościowymi, równaniami na słowach, prawami zero-jedynkowymi), programowaniu w logice oraz w teorii języków programowania. Był przewodniczącym jury nagrody ACM za najlepszą rozprawę doktorską z informatyki na świecie.
• 1984 - Marek Bożejko (ur. 1946) - absolwent matematyki na Uniwersytecie Wrocławskim (doktorat w 1971 roku u Stanisława Hartmana). Specjalizuje się w dyskretnej analizie harmonicznej, niekomutatywnej probabilistyce i kwantowej analizie funkcjonalnej. Przez wiele lat był profesorem na Uniwersytecie w Heidelbergu. Jest laureatem Międzynarodowej Nagrody Humboldta (2000 rok) i świetnym popularyzatorem nauki. Jego odczyty popularne ściągają zawsze tłumy młodych słuchaczy. Poza matematyką kocha muzykę i książki.
• 1993 - Ryszard Szwarc (ur. 1956) - absolwent III LO we Wrocławiu i matematyki na Uniwersytecie Wrocławskim (doktorat w 1985 roku u Tadeusza Pytlika), uczeń Marka Bożejki. Specjalizuje się w analizie harmonicznej i teorii wielomianów ortogonalnych. Świetny wykładowca, wysoko ceniony przez studentów matematyki (na stronie www z ocenami wykładowców ma wszystkie wyniki grubo powyżej 5.0) i popularyzator nauki. Z zamiłowaniem uprawia narciarstwo oraz (ale tylko z powodu okresowego braku śniegu) żeglarstwo.
• 2008 - Tadeusz Januszkiewicz (ur. 1955) - ukończył IX LO we Wrocławiu i studia matematyczne na UWr (doktorat w 1984 roku u A. Philipsa). Jest znanym na świecie geometrą i topologiem, specjalistą w zakresie teorii grup geometrycznych, której silną szkołę stworzył we Wrocławiu. Wieloletni członek zarządu Fundacji Stypendialnej Matematyków Wrocławskich. Przez kilka lat pracował w Ohio State University, a obecnie w Instytucie Matematycznym PAN we Wrocławiu. Jako jedyny matematyk z Polski został  zaproszony do wygłoszenia odczytu plenarnego podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków w Hyderabad (Indie) w VIII 2010.
• 2009 - Tomasz Downarowicz (ur. 1956) - absolwent Wydziału PPT Politechniki Wrocławskiej (doktorat w 1983 roku u Anzelma Iwanika). Na stałe jest zatrudniony w Instytucie Matematyki i Informatyki PWr, ale czasowo wykładał na uczelniach w Chile, Chinach, Francji, Niemczech, USA i RPA. Zajmuje się topologią, w szczególności układami dynamicznymi, teorią ergodyczną i teorią sympleksów. Z zamiłowania jest ornitologiem, podróżnikiem i fotografikiem.

Laureaci medalu Banacha:

• 1992 - Czesław Ryll-Nardzewski (ur. 1926) - był studentem Hugona Steinhausa. W wieku 26 lat został profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1959 roku pracował na Politechnice Wrocławskiej - początkowo w Instytucie Matematyki i Informatyki, a później w Centrum Metod Stohastycznych im. Steinhausa. Zajmował się teorią miary, analizą funkcjonalną, teorią mnogości i probabilistyką. Jest członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności. Obecnie na emeryturze.
• 1996 - Kazimierz Urbanik (1930-2005) - urodzony w Krzemieńcu ukończył tamtejsze słynne liceum, a potem matematykę i fizykę na Uniwersytecie Wrocławskim (doktorat u Marczewskiego). Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, założyciel i pierwszy redaktor naczelny wydawanego do dziś we Wrocławiu czasopisma "Probability and Mathematical Statistics". Jego imieniem nazwano bibliotekę Wydziału Matematyki i Informatyki UWr.

Laureaci Banach Prize:

• 2009 - Tomasz Elsner - uczestnik Międzynarodowej Olimpiady Matematycznej w 1997 roku (wyróżnienie). Ukończył XIV LO we Wrocławiu i studia matematyczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Przez wiele lat współpracował ze swoją macierzystą szkołą, prowadząc kółka matematyczne i układając zadania w Lidze Naukowej oraz w konkursach Alfik matematyczny. Jest autorem wielu zbiorów zadań konkursowych dla SP i GIM. Specjalizuje się w topologii algebraicznej i geometrycznej teorii grup. Od dwóch lat pracuje w Ohio State University (USA).
• 2010 - Jakub Gismatullin - ukończył XIV LO we Wrocławiu i studia matematyczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się teorią modeli oraz jej zastosowaniami do teorii grup i innych działów algebry. Jego praca magisterska "Własności pregeometrii w ciałach" również została wyróżniona (nagroda PTM im. Marcinkiewicza na najlepszą pracę studencką). Od X 2010 będzie prowadził badania na Uniwersytecie w Leeds (UK).