Nagrody im. Stefana Banacha

W roku 2009 po raz pierwszy przyznano międzynarodową nagrodę im. Stefana Banacha (Banach Prize) za najlepszą rozprawę doktorską w dziedzinie nauk matematycznych. Wartość tego wyróżnienia to 20 tysięcy zł. Otrzymał ją młody matematyk z Wrocławia, absolwent i nauczyciel XIV LO - Tomasz Elsner - za pracę napisaną pod kierunkiem prof. Tadeusza Januszkiewicza n.t. "Teoria powierzchni minimalnych w przestrzeniach systolicznych". Natomiast sam promotor został wyróżniony nagrodą główną PTM im. Stefana Banacha za dorobek naukowy w roku 2008. Obie nagrody zostaną wręczone a laureaci zaproszeni do wygłoszenia odczytów podczas dorocznego Forum Matematyków Polskich, które odbędzie się w Krakowie od 30 czerwca do 2 lipca 2009.

Nowa coroczna nagroda przyznawana jest przez Polskie Towarzystwo Matematyczne, a jej fundatorem jest firma informatyczna "Ericpol Telecom" z Krakowa. Głównymi celami tej inicjatywy są: wsparcie finansowe dla wybitnie uzdolnionych młodych naukowców, propagowanie i popularyzacja matematyki oraz promocja dorobku polskiej myśli matematycznej i postaci Stefana Banacha w świecie. Ustanowienie nagrody w grudniu 2008 roku miało wesprzeć nauki matematyczne, których autorytet w ostatnich latach w Polsce podupada i marginalizuje się ich rolę w procesie kształcenia. Tu znajduje się oficjalna strona www nagrody.

Inna nagroda PTM im. Stefana Banacha jest przyznawana od 1946 roku. Jest to główna nagroda naukowa, którą honorowani są polscy matematycy o wybitnym dorobku (niestety jej wymiar finansowy jest znacznie skromniejszy niż w przypadku nagrody międzynarodowej). Jej pierwszym laureatem był Hugo Steinhaus (1946). Wśród zdobywców tego wyróżnienia byli i inni wrocławscy matematycy: Jan Mikusiński (1950), Stanisław Hartman (1953), Witold Wolibner (1955), Jan Mycielski (1965), Władysław Narkiewicz (1968), Roman Duda (1970), Leszek Pacholski (1974), Marek Bożejko (1984) i Ryszard Szwarc (1993), Tadeusz Januszkiewicz (2008). Tu znajduje się oficjalna strona www nagrody.

W 1992 roku - w stulecie urodzin Banacha - ustanowiono także międzynarodowy medal im. Stefana Banacha za wybitne zasługi w dziedzinie nauk matematycznych przyznawany przez Polską Akademię Nauk naukowcom z całego świata. Z wrocławskich matematyków zostali nim uhonorowani: Czesław Ryll-Nardzewski (1992) i Kazimierz Urbanik (1996). Tu znajduje się oficjalna strona www nagrody.

Patron tych nagród - Stefan Banach - najwybitniejszy matematyk w historii Polski - był twórcą analizy funkcjonalnej - ważnego działu w nowoczesnych zastosowaniach matematyki. Był samoukiem i nigdy nie ukończył studiów, choć od dzieciństwa wykazywał nieprzeciętne zdolności matematyczne i lingwistyczne (w latach 1911–1913 zaliczył egzaminem częściowym dwa lata studiów na Wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Lwowskiej, ale dalsze studia przerwała I wojna światowa).

Jako genialny matematyk Banach został odkryty przypadkiem przez późniejszego wrocławskiego profesora matematyki Hugona Steinhausa, który wielokrotnie twierdził, że była to jego największa zasługa dla nauki. W 1916 Steinhaus, przechodząc Plantami w Krakowie, usłyszał dwóch młodych ludzi rozmawiających o całce Lebesgue'a. Jednym z nich był Banach. Spotkanie to zaowocowało wspólną publikacją i wieloletnią współpracą. W 1920 roku dzięki wstawiennictwu Steinhausa Banach otrzymał asystenturę w Katedrze Matematyki na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej i doktoryzował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Był twórcą Lwowskiej Szkoły Matematycznej i jednym z inicjatorów słynnych matematycznych posiedzeń w kawiarni "Szkockiej".

W latach II wojny światowej był prezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Podczas niemieckiej okupacji Lwowa (1941–1944) z powodu zamknięcia uczelni wyższych, pozbawiony możliwości pracy zawodowej, był karmicielem wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami profesora Rudolfa Weigla, dzięki czemu przeżył eksterminację polskiej inteligencji. Po wojnie wraz z innymi naukowcami zapewne przeniósłby się do Wrocławia, jednak plany te pokrzyżował rak płuc i przedwczesna śmierć. Banach został pochowany w grobowcu zaprzyjaźnionej rodziny Riedlów na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Do Wrocławia powróciła tylko jego żona Łucja (z synem Stefanem) - pochowana na cmentarzu przy ul. Bujwida.

Pierwsza edycja międzynarodowego konkursu "The International Stefan Banach Prize for a Doctoral Dissertation in the Mathematical Science" dotyczyła rozpraw doktorskich obronionych w latach 2006-08 i obejmowała prace z Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy, ale zasięg kolejnych ma stopniowo objąć kraje Europy Środkowo-Wschodniej i Unii Europejskiej. Na konkurs nadesłano 19 prac, w tym 15 z Polski, 3 z Ukrainy oraz 1 z Litwy. Ich tematyka była zróżnicowana: od analizy funkcjonalnej oraz równań różniczkowych i funkcyjnych, przez geometrię algebraiczną, różniczkową i geometryczną teorię grup, po teorię liczb, rachunek prawdopodobieństwa, teorię automatów, teorię sterowania i układy dynamiczne. Jury nominowało do nagrody pięć osób: Tomasza Elsnera (Uniwersytet Wrocławski), Grzegorza Kapustkę (Uniwersytet Jagielloński), Pawła Koniecznego i Filipa Murlaka (Uniwersytet Warszawski) oraz Piotra Przytyckiego (IM PAN). Laureatem nagrody, za pracę "Teoria powierzchni minimalnych w przestrzeniach systolicznych" napisaną pod opieką prof. Tadeusza Januszkiewicza został Tomasz Elsner. 

Tomasz Elsner ukończył XIV LO we Wrocławiu i studia matematyczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Przez wiele lat współpracował ze swoją macierzystą szkołą, prowadząc kółka matematyczne i układając zadania w Lidze Naukowej oraz w konkursach Alfik matematyczny.

Tadeusz Januszkiewicz ukończył IX LO we Wrocławiu i studia matematyczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Jest znanym na całym świecie geometrą i topologiem, specjalistą w zakresie teorii grup geometrycznych, której silną szkołę stworzył we Wrocławiu. Przez wiele lat zasiadał w Zarządzie Fundacji Stypendialnej Matematyków Wrocławskich. Obecnie od kilku lat pracuje w Ohio State University.