Matematycy na wrocławskich ulicach

We Wrocławiu wiele ulic nosi nazwiska wybitnych uczonych - polskich i europejskich, w tym także matematyków. Niektóre z tych ulic są w centrum miasta, inne w obrębie kampusów akademickich, jeszcze inne na peryferiach. Czy wiesz, gdzie znajdują się te ulice i kim byli ich patroni?

ul. Kazimierza Bartla

ul. Ignacego Łukasiewicz

ul. Mariana Smoluchowskiego

ul. Józefa Hoene-Wrońskiego

ul. Zygmunta Wróblewskiego

ul. Hugona Steinhausa

ul. Fryderyka Joliot-Curie

Wyb. Ludwika Pasteura

pl. Maksa Borna

ul. Jana Ewangelisty Purkyniego

Witelon (Erazm Ciołek) [1230-1314] - fizyk, matematyk, filozof, dyplomata, kanonik katedry wrocławskiej (z prebendą w postaci podwrocławskiej wsi Żórawina), przyjaciel szkolny, doradca i spowiednik księcia wrocławskiego Władysława (najmłodszego syna Henryka Pobożnego), uczestnik soboru powszechnego w Lyonie, pierwszy szeroko znany polski uczony. Urodził się na Dolnym Śląsku, prawdopodobnie w Legnicy. Był synem polskiej szlachcianki i zamożnego mieszczanina z Turyngii. Studiował na Sorbonie w Paryżu i w Padwie. Autor prac z optyki i fizjologii widzenia. Zajmował się też teorią złudzeń optycznych i konstruowaniem przyrządów do kreślenia rozmaitych krzywych. Pod koniec życia poświęcił się nauczaniu w szkole parafialnej pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła w Legnicy. Jego imieniem nazwano Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Legnicy.

Mikołaj Kopernik [1473-1543] - astronom, matematyk, prawnik, ekonomista, strateg, kartograf, poeta i lekarz, kanonik warmiński i scholastyk wrocławski. W swoim najważniejszym dziele "De reovolutionibus orbium coelestium" (O obrotach sfer niebieskich) ogłosił koncepcję heliocentrycznego systemu wszechświata, co spowodowało rewolucję w nauce zwaną przełomem kopernikańskim, a jemu samemu zapewniło tytuł astronoma wszech czasów. Nie ma dowodów na to, że Kopernik posługiwał się językiem polskim, ale uczestniczył w sejmie krakowskim, złożył przysięgę wierności królowi Zygmuntowi Staremu i walczył z nim wspólnie w wojnie polsko-krzyżackiej. Według badań historyków oboje rodzice Kopernika pochodzili z Dolnego śląska, a on sam był w latach 1502-1538 kanonikiem przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu i tu napisał jedną ze swoich rozpraw na temat komet. W jednym z dokumentów uniwersytetu w Padwie został nawet wymieniony jako „wielki uczony z Wrocławia – Copernicus, który wykładał w Rzymie w 1500 roku”. Jego imieniem nazwano kratery na Księżycu i Marsie oraz pierwiastek copernicium. Imię astronoma nosi też Uniwersytet w Toruniu, mieście, w którym się urodził, a także Port lotniczy Wrocław-Strachowice.

Józef Maria Hoëné-Wroński [1776-1853] - matematyk, fizyk, filozof i prawnik. Urodził się w Wolsztynie, a studiował w Poznaniu. W wieku 16 lat uciekł z domu do Szkoły Korpusu Artylerii i zmienił nazwisko na Wroński, aby uniemożliwić ojcu odnalezienie go. Służył jako oficer w armii Kościuszki, za zasługi został przez naczelnika insurekcji nagrodzony złotym zegarkiem. W filozofii wprowadził pojęcie mesjanizmu, o pierwszeństwo w tym względzie toczył spory z Mickiewiczem. Honoriusz Balzac określił go "najtęższym umysłem ówczesnej Europy" i uczynił jednym z bohaterów "Komedii ludzkiej". Wysoką opinię miał o nim także Norwid. W fizyce Wroński udoskonalił maszyny parowe, skonstruował kalkulator mechaniczny i wynalazł napęd gąsienicowy. Jego prace matematyczne były niezrozumiałe dla ówczesnych światłych umysłów, wskutek czego popadł w permanentny konflikt z oficjalnymi środowiskami naukowymi. Szacownych członków Akademii Francuskiej nazywał "urodzonymi wrogami nauki" lub "uczonymi patentowanymi". Zajmował się głównie analizą matematyczną, a w szczególności szeregami potęgowymi i równaniami różniczkowymi. Wyznacznik równań funkcyjnych od jego nazwiska nazywa się wrońskianem. Nazywany jest "sfinksem matematyki", gdyż dowody swoich twierdzeń kodował w niezrozumiałej notacji i ukrywał w obszernych rękopisach. Wiele jego wyników zdeszyfrowano i potwierdzono ich prawdziwość, a inne stanowią zagadkę do dnia dzisiejszego. 

Samuel Dickstein [1851-1939] - matematyk i historyk nauki, autor podręczników, nauczyciel gimnazjalny i dyrektor szkoły realnej w Warszawie, profesor Uniwersytetu Warszawskiego od chwili jego powstania, pierwszy prezes Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Zajmował się głównie teorią liczb i algebrą. Założyciel wychodzącego do dziś czasopisma "Wiadomości matematyczne" i "Prace Matematyczno-Fizyczne" (obecnie "Commentationes Mathematicae"). Jego imieniem nazwano nagrodę przyznawaną przez PTM za osiągnięcia w dydaktyce, historii i popularyzacji matematyki.

Kazimierz Bartel [1882-1941] -  matematyk lwowski i polityk. Specjalizował się w geometrii wykreślnej. Wygłosił i wydał drukiem m.in. serię wykładów na temat perspektywy w malarstwie europejskim. Była to pierwsza tego typu publikacja w świecie. Był posłem, senatorem, ministrem kolei w rządach Skulskiego, Witosa i Grabskiego, ministrem oświecenia publicznego w rządzie Piłsudskiego oraz premierem pięciu rządów RP (w tym pierwszego po przewrocie majowym). Po zakończeniu kariery politycznej został rektorem Politechniki Lwowskiej. W latach 1930-32 był prezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Został zamordowany przez Niemców podczas II wojny światowej za odmowę współpracy z nazistami. Odznaczony m.in. orderami Orła Białego, Krzyżem Walecznych i Virtuti Militari.

Zygmunt Janiszewski [1888-1920] - jeden z czołowych przedstawicieli Warszawskiej Szkoły Matematycznej, odbył studia w Zurychu, Getyndze i Paryżu, gdzie napisał doktorat pod kierunkiem Lebesgue'a. Specjalizował się w topologii. Był współtwórcą pierwszego na świecie specjalistycznego czasopisma matematycznego (wydawanego do dziś) "Fundamenta Mathematice" - podstawy matematyki - zajmującego się wyłącznie teorią mnogości i logiką. W czasie wojny 1914 roku żołnierz Legionów Polskich. Zmarł w wieku 31 lat podczas epidemii grypy. Majątek rodowy przeznaczył na cele oświatowe.

Hugo Steinhaus [1887-1972] - twórca lwowskiej i wrocławskiej szkoły matematycznej, odkrywca talentu Stefana Banacha (jak sam mawiał, było to jego największe matematyczne odkrycie), twórca działu zastosowań matematyki. Wybitny popularyzator matematyki i aforysta. Doktoryzował się w Getyndze u Hilberta i Kleina. Od 1920 roku był profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Od 1945 roku współorganizował wrocławskie środowisko naukowe. Był kierownikiem katedry zastosowań matematyki Wydziału Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego, wspólnego dla uniwersytetu i politechniki. Jest pochowany na wrocławskim cmentarzu św. Rodziny przy ul. Smętnej. Jego imieniem nazwano nagrodę PTM z zakresu zastosowań matematyki oraz Polskiej Fundacji Upowszechniania Nauki z zakresu popularyzacji. We Wrocławiu imię Steinhausa nosi Gimnazjum nr 1 przy ul. Jeleniej oraz Centrum Badań Stochastycznych na Politechnice. Wisi tam poświęcona mu tablica pamiątkowa ufundowana przez władze miasta.
zdjęcie tablicy z nazwą szkoły

Stefan Banach [1892-1945] - najwybitniejszy polski matematyk, czołowy przedstawiciel Lwowskiej Szkoły Matematycznej, największy autorytet w zakresie analizy funkcjonalnej. Od dzieciństwa wykazywał nieprzeciętne zdolności matematyczne i lingwistyczne. Matematykę studiował jako samouk. Było tak do 1916 roku, gdy został przypadkiem "odkryty" przez Hugona Steinhausa. Od 1922 roku był profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Był też współzałożycielem serii "Monografie matematyczne", która ukazuje się do dziś. Pierwszym wydanym w niej tomem było jego słynne dzieło "Teoria operacji liniowych". W czasie niemieckiej okupacji Lwowa był karmicielem wszy w Instytucie Weigla, co chroniło go przed represjami. Zmarł na raka płuc nie zdążywszy powrócić ze Lwowa do Polski. Jego imieniem nazwano liczne nagrody naukowe (pierwszym laureatem jednej z nich był Hugo Steinhaus) oraz Międzynarodowe Centrum Matematyczne w Warszawie (a także hale targowe przy ul. Banacha). We Wrocławiu imię Banacha nosi Centrum Metod Stochastycznych PWr przy ul. Janiszewskiego, a od maja 2011 także Szkoła Podstawowa nr 53 przy ul. Strachocińskiej. Żona Stefana - Łucja Banachowa - pochowana jest na wrocławskim cmentarzu przy ul. Bujwida.